तुकाराम मुंडे–’सिस्टीम’ला आरसा दाखवणारा लोकशाहीचा निर्भीड नायक

मुंडे जिथे जातात, तिथे ‘बदल’  निश्चित असतो. सोलापूरचे जिल्हाधिकारी असताना त्यांनी वाळू माफियांविरोधात पुकारलेले युद्ध असो किंवा नवी मुंबई महानगरपालिकेत आयुक्त असताना ‘सिस्टीम’मध्ये आणलेली शिस्त, त्यांच्या प्रत्येक निर्णयामागे जनहित केंद्रस्थानी राहिले आहे. नवी मुंबईत असताना त्यांनी अनधिकृत बांधकामांवर हातोडा चालवला आणि बड्या बिल्डरांचे धाबे दणाणले. त्यांच्या विरोधात ‘अविश्वास ठराव’ आणला गेला, पण जनतेने रस्त्यावर उतरून त्यांना पाठिंबा दिला. हा भारतीय लोकशाहीतील दुर्मिळ क्षण होता. पुणे महानगर परिवहन महामंडळ तोट्यात असताना त्यांनी पदभार स्वीकारला आणि काही महिन्यांतच शिस्तबद्ध नियोजनाद्वारे कार्यक्षमता वाढवून दाखवली.

नागपूर महानगरपालिका आयुक्त असताना त्यांनी कोरोनाच्या काळात अत्यंत कडक पावले उचलली, ज्यामुळे संसर्ग रोखण्यात मोठे यश आले. शिस्तप्रियता हीच त्यांची ओळख बनली. तत्त्वांची किंमत

मुंडे यांच्या निडरपणामुळे त्यांना राजकीय रोषाचा वारंवार सामना करावा लागला. त्यांच्या २० वर्षांच्या कारकिर्दीत २० हून अधिक वेळा त्यांच्या बदल्या झाल्या आहेत. सरासरीने पाहिले तर एका ठिकाणी ते वर्षभरही टिकू दिले जात नाहीत. पण मुंडे यांच्यासाठी बदली म्हणजे ‘हार’ नसून ती त्यांच्या प्रामाणिकपणाची पावती ठरली आहे. “बदली ही प्रशासकीय प्रक्रिया आहे, पण माझ्या कामाची पद्धत बदलणार नाही,” हा त्यांचा बाणा आजही कायम आहे.

मुंडे यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते कोणत्याही राजकीय पक्षाच्या दावणीला बांधले गेले नाहीत. “नियम सर्वांसाठी समान असतात” हे त्यांनी कृतीतून सिद्ध केले. कृषी विभाग, एड्स नियंत्रण संस्था, आरोग्य विभाग अशा विविध विभागांत काम करताना त्यांनी प्रशासकीय गळती थांबवण्यावर भर दिला. त्यांच्या प्रत्येक निर्णयाने सरकारी तिजोरीचे कोट्यवधी रुपये वाचवले आहेत. आजच्या काळात जिथे ‘ऍडजस्टमेंट’ हा परवलीचा शब्द झाला आहे, तिथे तुकाराम मुंडे हे प्रशासकीय मूल्यांशी एकनिष्ठ राहणारे दीपस्तंभ आहेत. त्यांनी सिद्ध केले की, जर तुमच्याकडे निष्कलंक चारित्र्य आणि कामाची जिद्द असेल, तर तुम्ही एकटे देखील व्यवस्थेला आव्हान देऊ शकता. तुकाराम मुंडे यांची वारंवार होणारी बदली ही खरं तर व्यवस्थेचे अपयश आहे, मुंडे यांचे नाही. जोपर्यंत व्यवस्थेला अशा ‘कडक’ अधिकार्‍यांची भीती वाटते, तोपर्यंत ते आपल्या कामात यशस्वी आहेत असेच म्हणावे लागेल. मुंडे हे केवळ एक अधिकारी नाहीत, तर ते प्रशासकीय सचोटीचा तो आवाज आहेत, जो कधीही दबला जाणार नाही, एवढे मात्र खरे!